[ سرسام ] * سرسام مرضى است تباه‌كار و بىانجام . گاهى به مشاركت دم ، قرانيطس ؛ زمانى به موافقت با بلغم ليثرغس ؛ و اوانى به اشتراك صفرا قرانيطس خالص ؛ و اوقاتى در ادراك و امتزاج با سودا سرسام سوداوى ناميده مىشود ؛ و علامتهما « 23 » اختلاط العقل و الهذيان . آرى ، برهم‌زنندهء آرزو و آمال است و شكنندهء زجاجهء مرآت خيال ، زيادكنندهء قوّت لسان ، و اشتدادآورندهء حدّت بيان و هذيان ، باطل نمايندهء افعال وديعت دماغيّه و عاطل‌كنندهء شعشعهء چراغ طبيعيّه . [ علاج نافع سرسام دموى ] علاج نافع سرسام دموى و قاطع اعلال سرسام بلغمى از قرارى است كه مذكور مىشود : مطبوخى كه رفع علّت‌هاى دموى نمايد : پوست هليلهء زرد چهار مثقال ، عنّاب و سپستان هر يك ده دانه ، آلوى بخارايى و تمر هندى هر يك ده مثقال ، ريوند چينى يك درم در پارچهء كتان بسته و در آب انداخته با ادويهء مذكوره در آتش ملايم بجوشانند ، صاف نموده ، چهارده مثقال خيار چنبر « 24 » با ده مثقال شيرخشت در آن حلّ كرده ، و دو مثقال روغن بادام بر آن اضافه نموده ، بنوشند . لخلخه فرمايند از آب گشنيز تازه و آب سيب و گلاب و سركه و صندل ؛ صندل را در آب‌هاى مذكوره ساييده ، در شيشه كرده ، دم‌به‌دم حركت داده پيش دماغ بدارند . پاشويه نمايند در شب‌هاى بحران و يا منذر بر بحران از بنفشه و بابونه و خطمى و سبوس و سركه ، جوشانيده در طشتى ريخته ، پا را در آن گذارند ، مكرّر بمالند . نطول نمايند از نيلوفر و گل سرخ و بنفشه و تخم كاهو و جوى مقشّر از هر يك جزوى ، پوست خشخاش نيم جزو ، جوشانيده به كار برند . و شربت دهند از عنّاب و گل نيلوفر و تخم كاسنى و انيسون و شيرخشت به طريقهء معمول تا چهار يوم ؛ و بعد از رغبت منضجات و استعمال حقنه‌هاى ملايم ، اقدام در مسهل و فصد فرمايند . و وضع نمايند بر سر خرقهء كتان مغموس به خلّ و روغن گل ، تا ترطيب حاصل گردد . و اگر هفت يوم از مرض گذرد و بحران جيّد پديد آيد و سرفه نداشته باشد ، سكنجبين ساده توان داد . و اگر حرارت زياده قوى باشد و لهيب و عطش شدّت داشته باشد ، كدوى مشوىّ با سفوف بنفشه و لعاب بنكو « 25 » و روغن بادام دهند . و غذا دهند از بقول بارده و سويق شعير به طريقهء مزوّره و يا حريره .

--> ( 23 ) . چون سخن از يك بيمارى ( سرسام ) است ، علامتهما را نمىتوان درست دانست . علامتها اختلاط العقل و الهذيان صحيح است . ( 24 ) . مراد از آن فلوس خيار شنبر است . نگاه كنيد به پانوشت شمارهء 17 . ( 25 ) . بنكو نام شيرازى بزرقطونا است . ( تحفهء حكيم مؤمن و مخزن الادويه )